Met een lied van Luther op weg naar Kerst

Muziek bij de Lutherse zondagsliederen

Op de komende Adventszondagen klinkt er van 15.00-15.30 uur muziek op het fraaie negentiende-eeuwse orgel van de Goudse Sint-Joostkapel. De beide organisten van de kapel en de stadsorganist van Gouda laten muziek klinken bij het Lutherse zondagslied van de betreffende Adventszondag. Ook wordt het zondagslied gezamenlijk gezongen. Een unieke kans om het fraaie Maarschalkerweerd-orgel in alle facetten te horen!

Hieronder leest u meer over de Lutherse zondagsliederen en de bijbehorende orgelmuziek.

Tempore Adventus

Vanouds is de Adventstijd, evenals de Veertigdagentijd, een tijd van inkeer en boete. Eveneens is het een tijd van liturgische versobering en verstilling. Het orgelspel is in deze periode ingetogen en men kan er bijvoorbeeld voor kiezen om meerstemmige muziek door de cantorij achterwege te laten. Terwijl buiten de liturgie al volop Kerstmuziek klinkt, leeft de kerk langzaam maar zeker toe naar het hoogfeest van Kerst. De Lutherse zondagsliederen onderstrepen het specifieke karakter van de afzonderlijke Adventszondagen. De oogst aan orgelliteratuur bij deze liederen is groot en veel omvangrijker dan in de liturgie kan worden ondergebracht.

Ad te levavi

Op de eerste zondag van Advent, Ad te levavi (Tot U heb ik opgeheven, Psalm 25), klinkt Nun komm, der Heiden Heiland (Kom tot ons, de wereld wacht, Liedboek 433). Het betreft zowel qua tekst als qua melodie een door Luther gemaakte bewerking van de Ambrosiaanse hymne Veni redemptor gentium. De overwinning van het licht op de duisternis is manifest in dit lied.

Veel componisten lieten zich inspireren door deze melodie en tekst. Denk onder meer aan de Bachcantates 61 en 62 en de drie bekende koraalvoorspelen uit de Leipziger Orgelchoräle van Bach. Laatstgenoemde bewerkingen zullen ook klinken tijdens de Adventsmuziek van 30 november aanstaande. Elk van de drie bewerkingen heeft een geheel eigen karakter.

Wat onbekender, maar van grote schoonheid, zijn de koraalfantasie voor orgel van Nicolaus Bruhns en de monumentale partita van Hugo Distler (dé vernieuwer van de Lutherse kerkmuziek).

Populus Sion

Op de tweede zondag van Advent, Populus Sion (Volk van Sion, Psalm 80), klinkt Mit Ernst, o Menschenkinder (Verwacht de komst des Heren, Liedboek 439).

De tekst van dit lied is gemaakt door de theoloog en hoogleraar Rhetorica Valentin Thilo (1607-1662). Zowel de woorden van Johannes de Doper als van Jesaja zijn duidelijk hoorbaar in dit lied: Hij komt, – bekeer u nu, verhoog de dalen, effen de hoogten die zich heffen tussen uw Heer en u. (tweede helft van de tweede strofe).

In het Liedboek voor de Kerken was de vierde, zeer innige strofe weggelaten:

O Jezus maak mij arme in deze heil’ge tijd
uit goedheid en erbarmen
zelf voor uw komst bereid.
Laat dit bestaan uw stal,
dit hart uw kribbe wezen,
opdat nu en na dezen
ik U lofzingen zal.

De melodie is gebaseerd op de wereldlijke melodie ‘La Monica’. De hoeveel beschikbare hoeveelheid orgelmuziek is enorm, zowel in de wereldlijke als in de kerkelijke versie. Zo zijn er de variaties over La Monica van Frescobaldi), de koraalvoorspelen van Buxtehude en Bach over Von Gott will ich nicht lassen en de bewerkingen over Mit Ernst, o Menschenkinder van Reger en Karg-Elert.

Gaudete

De derde zondag is de ‘vrolijke’ zondag, Gaudete (Verheugt u, Fil. 4). Het donkere paars verkleurt door een scheutje feestelijk wit naar roze. Het bijbehorende zondagslied is O wijsheid, daal als vruchtbare taal (Liedboek 466).

Het Liedboek Compendium schrijft:

In het liturgisch boek voor de dagelijkse gebedsdiensten in de kloosters, het Getijdenboek, vindt men voor de laatste volle week vóór kerst (17 tot en met 23 december) zeven bijzondere teksten als keerverzen bij de Lofzang van Maria. Deze teksten vormen samen de zogenoemde ‘O-antifonen’, zeven profetische aanroepingen met zeven Latijnse titels voor de Messias. De beginletters van deze zeven namen vormen in omgekeerde volgorde de spreuk ‘Ero cras’, wat betekent: ‘morgen zal Ik er zijn’.
Een twaalfde-eeuwse dichter schreef bij vijf titels (in een andere volgorde dan oorspronkelijk) een lied en Willem Barnard maakte daarvan een Nederlandse bewerking. Zo was dat lied opgenomen in het Liedboek voor de kerken (1973; gezang 125). Later herschreef Barnard zijn tekst tot een lied met zeven strofen, waarbij alle titels in de juiste volgorde voorkomen.

Hier is de hoeveelheid orgelmuziek wat beperkter en vooral van meer recente datum. Koormuziek is er daarentegen te over. De bewerking van Zoltán Kodály (1882-1967) is een fraai voorbeeld.

Rorate

Op de vierde zondag, Rorate (Dauwt hemelen), gaat het er werkelijk om spannen. De wolken zijn ‘zwaar van regen’. Het zondagslied is Kom tot ons, scheur de heem’len, Heer (Liedboek 437).

De tekst is een lied uit de periode van de contrareformatie. Friedrich von Spee maakte gebruik van meerdere teksten uit Jesaja. De taal is zeer beeldend:

O Erd’, schlag aus, schlag aus, o Erd’,
daß Berg und Tal grün alles werd’.
O Erd’, herfür dies Blümlein bring,
o Heiland, aus der Erden spring.

Luister eens naar het motet O Heiland reiss die Himmel auf van Johannes Brahms (1833-1897) uit diens Geistliche Chormusik. Brahms weet hier de tekst op magistrale wijze uit te beelden.

Programma Adventsmuziek 2025:

30 november – Stadsorganist Gerben Budding – Nun komm, der Heiden Heiland
7 december – Jaap den Besten (organist Joostkapel) – Verwacht de komst des Heren
14 december – Stadsorganist Gerben Budding – O kom, o kom, Immanuël
21 december – Jan van der Zwart (organist Joostkapel) – Kom tot ons, scheur de heem’len, Heer (M.m.v. Arie Schüller, bariton)

De toegang is vrij. Wel is er een collecte bij de uitgang ter bestrijding van de kosten.

Van harte welkom!
Gerben Budding, kerkmusicus Protestantse Gemeente Gouda